จอมปราชญ์แห่งการพัฒนา ชะลอน้ำ : เพิ่มความชุ่มชื้น และฝายชะลอน้ำพอเพียงตามแนวพระราชดำริ
ฝายชะลอน้ำ ฝายชะลอความชุ่มชื้น ฝายแม้ว ฝายต้นน้ำลำธาร หรือฝายกั้นน้ำ ภาษาอังกฤษเรียกว่า Check Dam คือ สิ่งก่อสร้างขวาง หรือกั้นทางเดินของลำน้ำ ซึ่งปกติมักจะกั้นลำห้วย ลำธารขนาดเล็กในบริเวณที่เป็นต้นน้ำหรือพื้นที่ที่มีความลาดชันสูง ให้สามารถกักตะกอนอยู่ได้ และหากช่วงที่น้ำไหลแรงก็สามารถชะลอการไหลของน้ำให้ช้าลง และกักเก็บตะกอนไม่ให้ไหลลงไปทับถมลำน้ำตอนล่างซึ่งเป็นวิธีการอนุรักษ์ดินและน้ำได้มาก
ประเภทของฝายชะลอน้ำ (Check Dam)
ในส่วนของรูปแบบและลักษณะ Check Dam นั้น สามารถแบ่งออกได้เป็น 3 ประเภทหลักตามวัสดุและการก่อสร้างดังนี้:
- 1. ฝายแบบชั่วคราวหรือฝายแม้ว: เป็นการก่อสร้างด้วยวัสดุมีอยู่ตามธรรมชาติ เช่น กิ่งไม้ ท่อนไม้ ขนาบด้วยก้อนหินขนาดต่างๆ ในลำห้วย หรือร่องน้ำ โดยจะสามารถดักตะกอน ชะลอการไหลของน้ำและเพิ่มความชุ่มชื้นให้แก่บริเวณพื้นที่รอบๆ ฝายได้
- 2. ฝายแบบกึ่งถาวรหรือฝายหิน: เป็นการก่อสร้างด้วยการเรียงหินเป็นผนังกั้นน้ำ ก่อสร้างบริเวณตอนกลางและตอนล่างของลำห้วย หรือร่องน้ำ จะสามารถดักตะกอน และเก็บกักน้ำในช่วงฤดูแล้งได้บางส่วน
- 3. ฝายแบบถาวรหรือคอนกรีตเสริมเหล็ก: เป็นการก่อสร้างแบบถาวร ส่วนมากจะดำเนินการในบริเวณตอนปลายของลำห้วยหรือร่องน้ำ ทำให้สามารถดักตะกอน และเก็บกักน้ำในฤดูแล้งได้ดี
พระราชดำริและเป้าหมายการดำเนินงาน
พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร “จอมปราชญ์แห่งการพัฒนา ชะลอน้ำ” พระราชดำรัสว่า “การปลูกป่าทดแทนป่าไม้ที่ถูกทำลายนั้นจะต้องสร้างฝายเล็กเพื่อหนุนน้ำส่งไปตามเหมืองไปใช้ในพื้นที่เพาะปลูกทั้งสองด้าน ซึ่งจะให้น้ำค่อยๆ แผ่ขยายออกไปทำความชุ่มชื้นในบริเวณนั้นด้วย”
เป้าหมายหลักคือการฟื้นฟูและอนุรักษ์บริเวณต้นน้ำซึ่งมีสภาพแห้งแล้งโดยเร่งด่วน โดยน้ำที่กักเก็บไว้จะซึมเข้าไปในดิน ทำให้ความชุ่มชื้นแผ่ขยายออกไปทั้งสองข้าง เพื่อฟื้นฟูพื้นที่ต้นน้ำลำธารให้มีสภาพเขียวชอุ่มขึ้นเป็นลำดับ ซึ่งเป็นวิธีการผันน้ำออกจากอ่างเก็บน้ำในระดับบนลงไปตามแนวร่องน้ำต่าง ๆ เพื่อช่วยให้ความชุ่มชื้นค่อย ๆ แผ่ขยายตัวออกไป
ประโยชน์ของฝายชะลอน้ำพอเพียงตามแนวพระราชดำริ
- ด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ: สามารถชะลอให้น้ำฝนตามธรรมชาติที่ตกลงมาอยู่บนผืนแผ่นดินยาวนานมากขึ้น และช่วยสร้างความชุ่มชื้นในดินได้มากขึ้น
- การลดความรุนแรงของกระแสน้ำ: ชะลอการไหล ลดการชะล้างพังทลายของตลิ่ง เมื่อน้ำไหลช้าลง ก็มีน้ำอยู่ในลำห้วยนานขึ้น
- การดักตะกอน: ช่วยดักตะกอนที่ไหลมากับน้ำ ลดการตื้นเขินที่ปลายน้ำ ทำให้น้ำใสมีคุณภาพดีขึ้น
- การป้องกันไฟป่า: เมื่อดินชื้น ป่าก็ชื้น กลายเป็นแนวกันไฟป่า ลดความรุนแรงของไฟได้
เพราะเหตุใดการสร้างฝายในป่าถึงไม่ใช่สิ่งดี
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลจากมูลนิธิสืบนาคะเสถียรระบุว่า ฝายนั้นจะเกิดประโยชน์ก็ต่อเมื่อเราสร้างถูกที่ แต่หากสร้างผิดที่ย่อมเกิดผลกระทบอย่างแน่นอน โดยเฉพาะการสร้างฝายในป่า พื้นที่ที่เป็นต้นน้ำ เป็นพื้นที่ที่ไม่ควรสร้าง
เมื่อลำธารที่เคยไหลอย่างอิสระถูกปิดขวางทางน้ำด้วยฝาย ระดับน้ำหน้าฝายเริ่มเอ่อล้นท่วมพืชริมน้ำ ต้นไม้ใหญ่รากเริ่มเน่าเละยืนต้นตายในที่สุด พอน้ำเริ่มเน่าก็ส่งผลให้สิ่งมีชีวิตเริ่มอยู่อาศัยไม่ได้และหายจากไป ตะกอนดินและทรายที่ปกติควรจะไหลลงสู่ทะเลก็ตกค้างอยู่ในป่า ทำให้ไม่มีตะกอนไปเติมป่าชายเลนกับชายฝั่ง สุดท้ายชายฝั่งก็จะถูกน้ำทะเลกัดเซาะ
ตัวอย่างผลกระทบ: การสร้างฝายที่ห้วยทรายเหลือง อุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่พบ ‘ปลาค้างคาวอินทนนท์’ ที่เดียวในโลก หลังจากมีการสร้างฝายเพียงปีถัดมาไม่พบปลาชนิดนี้อีกเลย เพราะปลานี้อาศัยอยู่ตามซอกหิน เมื่อสร้างฝายตะกอนจะไปอุดตันทำให้ที่อยู่อาศัยของพวกมันหายไปในที่สุด
ดังนั้น สังคมไทยควรให้ข้อมูลที่ถูกต้องเพิ่มขึ้นว่า ฝายดีถ้าสร้างถูกที่ พื้นที่ที่ควรสร้างควรอยู่ในพื้นที่เกษตรกรรม ไม่ควรอยู่ในพื้นที่ป่า เพื่อรักษาความหลากหลายทางชีวภาพและระบบนิเวศดั้งเดิมไว้อย่างยั่งยืน
